საქართველოს ხშირად უწოდებენ ქვეყანას, სადაც პროდუქცია არის „როგორც ადრე“. ეს ნაწილობრივ მართალია: აქ კვლავ იზრდება ხორბლისა და ყურძნის ადგილობრივი ჯიშები, ცხოვრობს საკუთარი ჯიშის ფუტკარი და ბევრი ოჯახი ჩურჩხელას და ტყემალს ბებიების რეცეპტით აკეთებს. მაგრამ სუფთა პროდუქტი თავისთავად არ ჩნდება. ფერმერებს ამისთვის უწევთ ბრძოლა - მეზობლების პესტიციდებით, სეტყვით, ყინვებით და იაფი იმპორტით.

ჩვენ გეუბნებით, რას ზოგავენ ქართველი ფერმერები, რის წინაშე დგანან, რას ნიშნავს კანონით ეტიკეტზე გამოსახული სიტყვები „ბიო“ და „არა დანამატები“ და როგორ უნდა აირჩიოთ პროდუქტი, რომელსაც ენდობით.

რას ზოგავენ ფერმერები

ადგილობრივი ხორბალი

საქართველო ხორბლის ერთ-ერთი სამშობლოა. მსოფლიოში ცნობილი ხორბლის დაახლოებით 20 სახეობიდან 14-15 აქ იზრდება და ხუთი მათგანი სხვაგან არსად არის ნაპოვნი. ადგილობრივ სახეობებსა და ჯიშებს - მახას, ზანდურს, დიკას, ახალციხურ წითელ დოლს - თავისი სახელები და ისტორია აქვს.

2025 წლის დეკემბერში იუნესკომ ადგილობრივ ენდემურ ჯიშებზე დაფუძნებული ქართული ხორბლის კულტურა კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. 2025 წელს საქართველომ ხორბლის, სიმინდისა და ლობიოს თესლის 200-ზე მეტი ნიმუში შესწირა შპიცბერგენზე მდებარე World Seed Vault-ს. 2026 წლის ივნისში კი ასპინძაში მდებარე ნიალას ხეობაში პირველი მესხური ხორბლის თესლის ბანკი დაფიქსირდა.

თავად ფერმერები ეხმარებიან თესლის გადარჩენას. ასოციაცია „ელკანა“, რომელიც 1994 წლიდან ფუნქციონირებს, ანაწილებს ძველი ჯიშების თესლს, ხოლო მოსავლის აღების შემდეგ ფერმერები ბრუნდებიან ერთნახევარჯერ, რათა მომდევნო მეურნეობებმა მიიღონ თესლი.

"თუ ჩვენ დავკარგავთ ამ მემკვიდრეობას, კიდევ რა გვექნება?" — ფერმერი ანზორ მაისურაძე ნაბახტევიდან, რომელიც ადგილობრივ ენდემურ ხორბალს მოჰყავს, Al Jazeera-სთან ინტერვიუში, 2022 წ.

ყურძენი და ქვევრი

საქართველოში ცნობილია ვაზის ადგილობრივი ჯიშის 400-ზე მეტი დასახელება, ბევრი მათგანი ჯიგურას ეროვნულ კოლექციაშია თავმოყრილი. ქვევრში ღვინის დაყენების ტრადიციული გზა - მიწაში ჩაფლული თიხის ჭურჭელი - 2013 წლიდან იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი.

ასე მუშაობს კახეთის მშალგორიდან CH’VENTAN მეურნეობა: ღვინო აქ ქვევრში მზადდება საკუთარი ყურძნიდან.

კავკასიური ნაცრისფერი მთის ფუტკარი

საქართველო კავკასიური რუხი მთის ფუტკრის სამშობლოა. მას აქვს ერთ-ერთი ყველაზე გრძელი პრობოსცისი ნებისმიერ თაფლის ფუტკარზე, ამიტომ ღრმა ყვავილებს აღწევს ნექტარისთვის. ადრე კანონი აკრძალავდა ქვეყანაში ფუტკრის კოლონიების იმპორტს ჯიშის სისუფთავის შესანარჩუნებლად, მაგრამ 2011 წლიდან ეს აკრძალვა არ მოქმედებდა. ზოგიერთი მეფუტკრე შემოაქვს სხვა ჯიშებს და ადგილობრივ ფუტკარს მათთან შერევის საფრთხე ემუქრება.

2017 წლიდან სამეგრელოში, მუხურში ფუნქციონირებს სახელმწიფო ბაზა, სადაც ადგილობრივი ჯიშის დედოფლებს ამრავლებენ და ასუფთავებენ ჰიბრიდებისგან. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ქართულ ფუტკარს უნიკალურს უწოდებს და მისი დაცვა და გამოყვანა მნიშვნელოვანი ამოცანაა.

ჩაი

საბჭოთა პერიოდში საქართველოში დაახლოებით 67 ათასი ჰექტარი ჩაის პლანტაცია იყო. სსრკ-ს დაშლის შემდეგ პლანტაციების უმეტესი ნაწილი გადაშენებული იყო. 2016 წელს სახელმწიფომ ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა დაიწყო და 2025 წლის გაზაფხულისთვის მისი დახმარებით 2050 ჰექტარი პლანტაცია აღდგა. მცირე საოჯახო მეურნეობები კვლავ აგროვებენ ფოთლებს და ამზადებენ შავ და მწვანე ჩაის - როგორც "საოჯახო ჩაის სახლი", რომლის ჩაი ჩვენს კატალოგშია.

რა უნდა იბრძოლო

პესტიციდები

ჰაინრიხ ბიოლის ფონდის მონაცემებით, პესტიციდების გამოყენება საქართველოში 2006 წლიდან დაახლოებით ხუთჯერ გაიზარდა. 2024 წლის მდგომარეობით ქვეყანაში 500-ზე მეტი აქტიური ნივთიერება იყო რეგისტრირებული და ქართულ ლაბორატორიებს შეეძლოთ არაუმეტეს 70-ის ნარჩენების შემოწმება.

პატარა მეურნეობისთვის ეს უბრალო რამეს ნიშნავს: მაშინაც კი, თუ ფერმერი თავად არ იყენებს ქიმიურ საშუალებებს, მას შეუძლია მის ნაკვეთზე მეზობელი მინდვრიდან მოხვდეს.

ფუტკრები ყველაზე მეტად განიცდიან. წესების მიხედვით, მინდვრებს საღამოს ან დილით ადრე ასხურებენ პესტიციდებს და ამ დროს სკებს იღებენ 1-5 კმ-ის დაშორებით ან იფარებენ ფუტკრებს. 2024 წლიდან ჰაერის შესხურება აკრძალულია, გარდა ნებართვის გამონაკლისი შემთხვევებისა. მაგრამ 2022 წლის თაფლის ბაზრის კვლევაში, მეფუტკრეებმა თავიანთ მთავარ გამოწვევებს შორის პესტიციდების უკონტროლო გამოყენება დაასახელეს.

ამინდი

სეტყვა, გვიანი ყინვები და წყალდიდობა ჩვეულებრივი მოვლენა გახდა. 2021 წელს სეტყვამ კახეთში დაახლოებით 4600 ჰექტარი ვენახი დააზიანა, 2023 წლის სექტემბერში ძლიერი სეტყვა დაფიქსირდა, ხოლო 2025 წლის სექტემბერში სეტყვამ გაანადგურა ყურძენი თელავის მახლობლად სოფლებში ვარდისუბანსა და რუისპირში. 2025 წლის გაზაფხულზე ყინვებმა კახეთსა და შიდა ქართლში გაანადგურა ხეხილის ბაღები, ხოლო 2026 წლის გაზაფხულზე გურიის რიგ სოფელში კივის მოსავალი თითქმის მთლიანად განადგურდა, ტყემალიც დაზიანდა.

პატარა ფერმას არ აქვს უსაფრთხოების ზღვარი: ერთმა სეტყვამ შეიძლება მთელი წლის განმავლობაში მოსავლის გარეშე დაგტოვოთ.

დაცარიელებული სოფლები

ხალხი მთიან რეგიონებს ტოვებს. 2002 წლიდან 2022 წლამდე რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მოსახლეობა მესამედზე მეტით შემცირდა. ადამიანებთან ერთად ცოდნაც ტოვებს: მთაში ფუტკარი როგორ შევინახოთ, ხილი როგორ გავაშროთ, რომელი ჯიშები იზრდება ამ ხეობაში ყველაზე კარგად.

რას ნიშნავს "ბიო" ეტიკეტზე

საქართველოში ეტიკეტზე გამოსახული სიტყვები „ბიო“, „ორგანული“ და „ეკო“ კანონით არის დაცული. მათი გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ პროდუქტის შესაბამისობა დადასტურებულია სერტიფიკატით. ამჟამად წესები დადგენილია მთავრობის 2013 წლის „ბიოწარმოების შესახებ“ დადგენილებით, ხოლო 2027 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდება 2023 წელს მიღებული ახალი ტექნიკური რეგლამენტი ბიოწარმოების შესახებ. ეტიკეტირებას სურსათის ეროვნული სააგენტო აკონტროლებს.

მცირე ფერმასთვის სერთიფიკატის მიღება ადვილი არ არის:

ორგანულ წარმოებაზე გადასვლას 2-3 წელი სჭირდება და ამ დროის განმავლობაში პროდუქტს ჯერ კიდევ არ შეიძლება ეწოდოს "ბიო";
სერტიფიცირების ორგანოს „კავკაზსერტის“ მიხედვით, გარდამავალ პერიოდში ინსპექტორები ფერმაში მინიმუმ წელიწადში ორჯერ მოდიან;
მისი 2022 წლის შეფასებით, თავდაპირველი სერთიფიკატი ღირდა დაახლოებით $1,500–$2,000;
თქვენ უნდა შეინახოთ დეტალური ჩანაწერები იმის შესახებ, რაც კეთდება მინდორზე და მოსავალთან დაკავშირებით.

2022 წელს სახელმწიფომ დაიწყო თანადაფინანსების პროგრამა: ის ფარავს სერტიფიცირებისა და კონსულტაციების ხარჯების 70%-მდე. მაგრამ ბევრი ოჯახისთვის პროცედურა ჯერ კიდევ ძალიან რთულია. ხოლო პროდუქტს სერტიფიკატის გარეშე არ შეიძლება ეწოდოს "ბიო", როგორიც არ უნდა იყოს დამზადებული.

ჩვენ ვაკეთებთ იმას, რასაც კანონი მოითხოვს: ჩვენ არ ვწერთ „ბიო“, „ეკო“ ან „ორგანული“ პროდუქტებზე, რომლებსაც სერტიფიკატი არ აქვთ. თუ მწარმოებელს აქვს სერთიფიკატი, ჩვენ ამას მივუთითებთ კომპანიის ბარათზე.

„დამატებების გარეშე“: რას ამბობს კანონი

სიტყვა „დანამატები“ კანონში ნიშნავს საკვებ დანამატებს - საღებავებს, კონსერვანტებს, გემოს გამაძლიერებლებს და სხვა ნივთიერებებს E კოდით. შესაძლებელია მხოლოდ სახელმწიფოს მიერ დამტკიცებული სიიდან დანამატების გამოყენება და ისინი აკრძალულია გადაუმუშავებელ საკვებში, თუ სია სპეციალურად არ იძლევა ამის საშუალებას. დანამატები, რომლებიც ასრულებენ ფუნქციას მზა პროდუქტში, მითითებულია შემადგენლობაში ეტიკეტზე.

ზოგიერთი პროდუქტისთვის კანონი უფრო მკაცრია:

თაფლი.თაფლის ტექნიკური რეგლამენტის მიხედვით, მასში საკვები დანამატების და ნებისმიერი სხვა ინგრედიენტის დამატება აკრძალულია. ამიტომ, წარწერა „თაფლი დანამატების გარეშე“ არაფერს ამბობს კონკრეტულ ქილაზე - ნებისმიერი თაფლი ასეთი უნდა იყოს. სურსათის ეროვნული სააგენტო თაფლს ამოწმებს: 2024 წელს 100 სინჯიდან 5-ში აკრძალული ანტიბიოტიკები აღმოჩნდა.

ჩურჩხელა ტრადიციულად მოხარშული ყურძნის წვენის, ფქვილისა და თხილისგან მზადდება და 2011 წლიდან მისი სახელწოდება საქართველოს გეოგრაფიული აღნიშვნაა. მაგრამ რეცეპტები განსხვავებულია: ზოგჯერ მასას უმატებენ შაქარს. კახეთის ჩურჩხელაში ნიგვზით ჩვენი კატალოგიდან შაქარი არ არის დამატებული - სიტკბო თავად ყურძნის წვენიდან მოდის.

როგორ ავირჩიოთ სუფთა პროდუქტი

-წაიკითხეთ ინგრედიენტები.როგორც წესი, შეფუთულ პროდუქტს უნდა ჰქონდეს ეტიკეტზე. რაც უფრო მოკლე და ნათელია ის, მით უკეთ იცით რას ჭამთ.
-შეამოწმეთ „ბიო“.თუ ეტიკეტზე ნათქვამია „ბიო“, „ეკო“ ან „ორგანული“, მოძებნეთ სერთიფიკატის გამცემი ორგანოს სახელი.
-არ გადაიხადოთ ზედმეტად აშკარა."თაფლი დანამატების გარეშე" არის ნორმა და არა განსაკუთრებული თვისება.
-იცოდე მწარმოებელი.როცა გასაგებია, ვინ, სად და როგორ გააკეთა პროდუქტი, უფრო ადვილია მისი ნდობა. ჰკითხეთ რისგან არის დამზადებული და როგორ ინახება.
-გაითვალისწინეთ სეზონი. ფერმის პროდუქცია მოსავალზეა დამოკიდებული: წელს სეტყვა რომ იყოს, შეიძლება ყველასთვის საკმარისი ტყემალი ან ჩურჩხელა არ იყოს.

რას ვაკეთებთ

Bazari Ara არის ღია პლატფორმა მცირე ქართველი მწარმოებლებისთვის. ჩვენთვის მოცულობა არ არის მნიშვნელოვანი: მთავარია პროდუქტი ჩვენივე იყოს, ხელნაკეთი და ძველი რეცეპტებით დამზადებული. პროდიუსერს შეუძლია თქვას თავისი ფერმის შესახებ და ჩვენ ამ ამბავს ვაჩვენებთ მის კომპანიის ბარათში. ჩვენ აღვწერეთ, როგორ მოხვიდეთ ჩვენთან სტატიაში იმის შესახებ, თუ რატომ გვირჩევენ ფერმერები, და შეგიძლიათ დატოვოთ აპლიკაცია გვერდზე მწარმოებლებისთვის.

აი, რა მზადდება ჩვენი კატალოგიდან ტრადიციული რეცეპტების მიხედვით:

Tkemali CH’VENTAN - ქლიავის სოუსი მწვანილებით და სანელებლებით, მზადდება მცირე პარტიებში მშალგორის ფერმაში.
კახეთის ჩურჩხელა ნიგვზით - ყურძნის წვენი, ფქვილი და თხილი, შაქრის გარეშე.
ტყემალი მარშმლოუ იმერეთიდან და ვაშლის მარშმლოუ სამეგრელოდან - ნაყოფის მასას ანაწილებენ თხელ ფენად და აშრობენ.
თაფლი ხუთი რეგიონიდან: მაგალითად, რაჭის წაბლის თაფლი და ფიჭვის თაფლი თორიდან.
სვანური მარილი - მარილი, ნიორი და მწვანილი.
მეორე კლასის ჩაი „Family Tea Room“-დან - კლასიკური შავი ჩაი: მაისის ფოთოლი გახმება, გორვა, ფერმენტირებული და გამხმარი.

თუ პროდუქტი ჩვენს საწყობშია, 2 საათში გადმოგცემ თბილისში. დანარჩენს მწარმოებლისგან ვიღებთ თქვენი შეკვეთისთვის.

მოკლედ

ქართველი ფერმერები ინარჩუნებენ ხორბლისა და ყურძნის ადგილობრივ ჯიშებს, კავკასიურ მთის ნაცრისფერ ფუტკარს და ძველ ჩაის პლანტაციებს.
ძირითად საფრთხეს წარმოადგენს პესტიციდები, სეტყვა და ყინვა, ასევე მთის სოფლების დაცლა.
ეტიკეტზე სიტყვები „ბიო“, „ეკო“ და „ორგანული“ კანონით შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ სერტიფიკატით და ბევრ მცირე ფერმას არ აქვს.
კანონით თაფლს არაფრის დამატება არ შეიძლება, ამიტომ „თაფლი დანამატების გარეშე“ ნორმაა.
სუფთა პროდუქტის ასარჩევად, წაიკითხეთ ინგრედიენტები და გაარკვიეთ, ვინ დაამზადა.
მწარმოებლებს, რომლებსაც სურთ გაყიდონ ჩვენი საშუალებით, შეუძლიათ დატოვონ მოთხოვნა გვერდზე მწარმოებლებისთვის.

კატეგორიები

ბუნების შენარჩუნება: როგორ იბრძვიან ქართველი ფერმერები სუფთა პროდუქტისთვის ზედმეტი დანამატების გარეშე